https://thuviensach.vn

NGUYỄN-VĂN-Y

CÓ CHÍ THÌ NÊN

LOẠI SÁCH HỌC LÀM NGƯỜI
NAM-HÀ XUẤT-BẢN

https://thuviensach.vn

Tên sách: Có Chí Thì Nên
Tác giả: Nguyễn Văn Y
Nhà Xuất Bản: Nam Hà
Năm Xuất Bản: 1971
Số trang: 158
Đánh máy: buibaochien
Soát lỗi: lotus
Ngày hoàn thành: 10/10/2015
Ebook này được thực hiện theo dự án “SỐ HÓA 1000 QUYỂN SÁCH VIỆT MỘT THỜI VANG BÓNG” của diễn đàn TVE-4U.ORG

https://thuviensach.vn

Kẻ dời được ngọn núi lớn, chính là kẻ đã khởi sự lấy đi từng hòn đá nhỏ.
Ngạn ngữ Trung Hoa
Đường tuy gần, không đi không bao giờ đến; việc tuy nhỏ, chẳng làm chẳng bao giờ nên.
Tuân Tử
Kẻ nào muốn có mật ong, phải chịu ong đốt.
Tục ngữ dân da đen
Đời sẽ thành vô vị nếu toàn là đường mật; muối mặn chát nếu ta nhấm một mình nó, nhưng khi bỏ
nó vào đồ ăn, nó là một thứ gia vị ngon lành. Khó khăn, trở ngại đều là những hạt muối trong đời.
Baden Powel

https://thuviensach.vn

Mục lục
I. - LÀM NGƯỜI PHẢI CÓ CHÍ
II. - COI THƯỜNG THẤT BẠI
III. - NOI GƯƠNG NGƯỜI HIẾU HỌC
IV. - LÀM BẠN VỚI QUYỂN SÁCH
V. - KHÔNG Ỷ LẠI VÀO NGƯỜI
VI. - MẤY ĐIỂM TỰA CẦN THIẾT
VII. - KẾT
PHỤ LỤC
A. - NGƯỜI CHÍ KHÍ
B. - NGHỊ LỰC
C. - CHÂM NGÔN ĐỂ LUYỆN CHÍ
D. - NẾU…

https://thuviensach.vn

I
LÀM NGƯỜI PHẢI CÓ CHÍ
Với thời gian và sự kiên nhẫn,
lá dâu biến thành tấm lụa.
Ngạn ngữ Trung Hoa
Người Đông phương từng truyền lại câu chuyện mang tính ngụ ngôn như thế này:
Ngày xưa có chàng nông phu theo truyền thống lâu đời của gia đình, năm nào cũng chăm chỉ cày
bừa đào xới đất ruộng, dù mười hai năm liền trời không mưa.
Ngày nay phần đông chúng ta chỉ cần một năm trời hạn hán là đâm ra chán nản, không muốn tiếp tục
cày ruộng nữa. Chúng ta thường là những kẻ thiếu ý chí, quên lời dạy của cổn hơn: “ở đời không có con
đường nào bước một bước mà đến nơi bao giờ.”
Chúng ta muốn thành công, ham hạnh phúc, mong hưởng tất cả lạc thú cõi trần gian, nhưng chúng ta chỉ
xây vinh quang trong mộng tưởng, cất lâu đài trên bãi cát, chúng ta không chịu khó kiên nhẫn mỗi ngày
bước từng bước một đi lần đến nơi lý tưởng. Có lẽ ở đời chúng ta không nên sợ nghèo, lo mình chẳng nổi
danh, mà chỉ ngại mình không có chí. Người có chí thì dẫu tay trắng rồi sẽ làm nên sự nghiệp, người không
có chí thì dẫu may mắn sanh vào nơi giàu sang quyền quý cũng không chắc gì giữ được trọn đời sung
sướng. Có chí thì có tất cả.
Ở Ấn Độ ngày xưa, ông Hoàng Siknader thấy dân chúng phần đông quá lười biếng, không ai muốn ra
công trồng tỉa làm ăn, bèn định tâm dạy cho dân một bài học luyện chí kiên nhẫn: Ông bắt đầu ương một
hột đậu trắng trong góc vườn hoang. Khi hột đậu nảy mầm thành cây đậu con, ông hết lòng chăm nom săn
sóc nó. Ba tháng sau, đậu ra trái, ông hái được ba mươi hột. Ông đem gieo hết ba mươi hột đậu đó; sau
đậu lớn lên ông hái được chín mươi hột. Ông lại gieo chín mươi hột đậu ấy, và cứ tiếp tục trồng trọt như
vậy suốt mấy năm liền, rồi bán mấy lần cả vườn đậu của ông được 160.000 đồng tiền. Ông dùng số tiền đó
mướn thợ dựng một ngôi đền thờ và đặt trên là Đền Hột Đậu, cố ý để cho dân Ấn nhớ rằng chỉ với một
hột đậu nhỏ tí ông đã xây dựng một ngôi đền vĩ đại.
Danh tướng Mã Viện, từng làm quan dưới triều vua Quang Vũ nhà Hán, thuở nhỏ mồ côi sớm, nhà
nghèo nhưng lúc nào cũng chăm chỉ làm việc, chăn nuôi cày cấy, rồi trở thành đại phú gia. Ông là người có
nhiều chí khí, thường nói với mọi người rằng: “Làm tài trai, lúc cùng khổ, chí càng phải bền“.
Abraham Lincoln hồi nhỏ rất nghèo, chỉ đi học ở trường chừng một năm, rồi ở nhà nhờ bà kế mẫu dạy
cho biết đọc, biết viết và bốn phép toán cộng trừ nhơn chia. Còn ông tự học lấy các môn khác, vậy mà cuối
cùng cũng trở thành một luật sư, một nghị sĩ, một vị tổng thống lừng danh nước Mỹ. Nhiều bài diễn văn
danh tiếng của ông được khắc lên cẩm thạch và được quần chúng coi như những áng văn hay nhứt của dân
tộc ông.
Benjamin Franklin mười bốn tuổi đã thôi học, nhà nghèo phải đi làm công sớm, học nghề làm đèn cày,
đi buôn, làm thợ nhà in, bán báo… vậy mà lúc nào cũng cố đọc sách học hỏi thêm để về sau trở thành một
nhà vật lý học, một triết gia, một chính trị gia nổi tiếng của Hoa Kỳ trong thế kỷ 18.
Gương của Gleen Cunningham, người đã chiếm kỷ lục về môn điền kinh, còn đáng cho chúng ta khâm
phục cái ý chí phi thường của con người hơn nữa. Lúc còn nhỏ ông chẳng may bị què chân trong một cơn
hỏa hoạn. Các y sĩ tuyên bố chỉ còn có phép lạ mới mong làm cho ông đi được thôi. Nhưng ông không nản
https://thuviensach.vn

chí, tự cố gắng luyện tập mỗi ngày, trước hết ông tựa mình trên cái cày để tập đi trong các thửa ruộng, dần
dần ông dò dẫm đi thử một mình, và cuối cùng, trong một cuộc chạy đua cả ngàn dặm, Cunningham đã
chiếm giải quán quân.
Biết bao nhiêu người trong số chúng ta có điều kiện sống tương đối tốt phước hơn những vị vừa nêu
trên, nhưng rốt cuộc mãn đời chúng ta chỉ là những kẻ vô danh như cây cỏ trong rừng hoang, không giúp ích
gì đáng kể cho nhơn loại, làm gương cho hậu thế soi chung. Thế mới hay không phải tiền của nhiều, thể xác
to mới làm nên đại sự, con người biết lập chí thì bất kỳ ở cảnh ngộ nào cũng có thể thoát ra mà vươn
lên được.
Nếu dở sử sách ra xem, chúng ta sẽ còn thấy biết bao tấm gương thành công chỉ nhờ chỉ mỗi cái chí mà
thôi. Tạo hóa sinh con người ra có thể không bình đẳng vì kẻ nghèo, người giàu, kẻ yếu, người mạnh,
nhưng mọi người đều có được hai mươi bốn giờ mỗi ngày và ai cũng mang một khối óc. Những ai có chí
quyết tâm theo đuổi mãi mục đích mà mình mong đạt đến, chẳng chóng thì chầy thì cũng đến nơi đến chốn,
như người theo dòng nước sông đi mãi thì tất có ngày phải gặp biển. Nhà bác học trứ danh người Anh là
Newton đã từng thú nhận: “Nếu tôi có phát minh được một đôi điều gì, cũng là nhờ nghĩ ngợi mãi một việc
và đem việc ấy mà quan sát đủ mọi phương diện. Nếu những phát minh của tôi có được một chút lợi ích
cho đồng bào là do sự cần cù và đeo đuổi mãi một ý nghĩ mà không thôi vậy.”
Người Nhật Bổn có câu truyện cổ như sau:
Một thương gia đặt họa sĩ vẽ cho bức trang con gà trống, vẽ làm sao cho giống hệt như gà thật.
Sau mấy năm chờ đợi, người thương gia vẫn chưa thấy họa sĩ đá động gì về bức tranh con gà trống ấy
cả. Quá nóng lòng và ngạc nhiên, ông bèn đến nhà họa sĩ xem sao. Đến nơi thì vẫn chưa thấy bức tranh
mình đặt, họa sĩ mời ông ngồi rồi cầm cọ vẽ trong mười lăm phút thì xong hình một con gà trống tuyệt đẹp,
giống y như gà thật. Người thương gia rất bằng lòng, nhưng họa sĩ đòi một số tiền quá cao, ông ta bất mãn
buông những lời nặng nề với họa sĩ. Họa sĩ lẳng lặng chỉ cho ông xem một đống giấy to, cao gần tới trần
nhà, tờ nào cũng có hình con gà trống, đoạn ôn tồn nói rằng:
- Đó ông xem, công việc tôi làm suốt ba năm qua đấy. Phải tốn công tập luyện hôm nay tôi mới vẽ
được con gà trống giống như thật trong vòng mười lăm phút. Vì vậy ông đừng bảo tiền ông trả cho tôi là
quá nhiều.
Người thương gia nghe ra phải lẽ, bằng lòng móc tiền ra trả ngay.
Người Trung Hoa cũng có câu truyện “Ngu công dọn núi” mà chúng ta không mấy người là chẳng biết:
Vì trước nhà có ngọn núi cao, cây cối rậm rạp, ác thú quá nhiều, đi lại khó khăn, Ngu công bèn quyết
định cùng vợ con họ hàng phá hòn núi ấy đi, lúc ấy ông đã chín mươi tuổi.
Một ông lão ở gần miền thấy vậy cười Ngu công và can rằng:
- Sao khờ dại vậy ! Mình thì tuổi tác, núi thì cao lớn, phá thế nào nổi?
Ngu công đáp:
- Ngươi không bền lòng. Bền lòng thì việc gì cũng phải được… Ta già, ta chết, đã có con ta. Hết đời
con ta, đã có cháu ta, hết đời con ta, đã có chắt ta, con con cháu cháu sinh hạ vô cùng, còn núi thì bao giờ
cũng vậy, lo gì không phá nổi.
Quả thật, sau này nhờ Ngu công mà vùng đất đó không còn núi non hiểm trở nữa.
https://thuviensach.vn
Nếu ở đời ai cũng nuôi được cái chí sắt thép của Ngu công thì lo chi sự nghiệp không thành. Chúng ta

ngày nay có thói quen ước muốn suông: “tôi muốn thế này… tôi mong được như vầy…” Rồi cứ để cho
ngày tháng trôi qua, cam tâm sống một cuộc đời tầm thường, không chịu tiếp tục mỗi ngày làm công việc
“nước chảy đá mòn”, “kiến tha lâu đầy ổ”.
Biết bao người khi đứng trước một khu vườn, một khu đất đã từng tự hỏi thầm:
- Không biết năm nay mảnh đất nầy sẽ đem cho ta được những gì?
Nếu mảnh đất kia mà biết nói, tất nó sẽ trả lời rằng:
- Thưa Ông, trước hết ông phải cho tôi biết ông quyết định cho tôi cái gì đã. Phần của ông được nhiều
hay ít, tốt hay xấu, là do công việc ông làm, do ý chí ông quyết định, chứ nào phải do tôi hay bất kỳ ai khác
đâu.
Chúng ta ai cũng muốn được thành công toại ý, nhưng thường lại quên rằng không có con đường
thành công nào sẵn dành cho kẻ chân chưa đi đã ngại mỏi, việc chưa làm đã sợ khốn. Quả đúng như
lời Nguyễn Bá Học viết: “Đường đi khó, không khó vì ngăn sông cách núi, mà khó vì lòng người ngại núi e
sông”.
Ở đời mỗi người phải nuôi cái chí quyết định lấy sự thành công của mình , không nên phó thác cho vận
mạng, may rủi. Tục ngữ Anh có câu: “Thượng đế đã ban cho chúng ta một cái dạ dày để hưởng thụ
con ngỗng quay. Nhưng thượng đế chờ chúng ta tự nhổ lông và quay con ngỗng lấy“. Chúng ta muốn
làm nên sự nghiệp mà không có chí theo đuổi việc làm từ năm tháng này sang năm tháng khác thì có khác
chi kẻ há miệng nằm dưới gốc sung chờ trái sung rụng vào mà ăn. Thành công chỉ dành cho người có chí.
Con người sanh ra là để phấn đấu tìm hạnh phúc, chớ không phải tự nhiên ngồi không mà hưởng thụ mọi
thứ.
Người có chí là kẻ suốt đời hoạt động, làm việc không ngừng. Thông minh tài trí thế mấy mà không
nuôi được cái chí đó, thì tài trí cũng cùn nhụt tiêu ma, suốt đời không làm được bao nhiêu việc hữu ích cho
đời. Vì thế, vị thủ tướng lừng danh nước Ý là Mussolini đã từng nói: “Ý chí có giá trị hơn tài năng”, và
Nho sĩ Trung Quốc là Uông Cách cũng cho rằng “Không gì nghèo bằng không tài, không gì hèn bằng
không chí“.
Phần đông người già nước ta đến lúc tuổi già sức yếu thì khoanh tay bỏ việc ngồi hưởng nhàn, bắt
chước các nhà nho thời cổ ngâm câu “Toán lai danh lợi bất như-nhàn” (Tính cho kỹ lại thì sự danh lợi
không bằng được sống thư nhàn). Do đó bầu nhiệt huyết hăm hở làm việc dường như nguội dần theo năm
tháng, ý chí cũng tiêu ma lần khi chân mỏi mắt mờ. Sao chúng ta không noi gương Caton, tám mươi bốn
tuổi rồi mà còn vui vẻ học tiếng Hy Lạp. Văn hào Voltaire, lúc đã lớn tuổi, gần đất xa trời, mà vẫn giam
mình cả năm vào phòng riêng để tìm hiểu về vật lý hóa học, chỉ vì ông muốn hiểu rõ khoa học như đã hiểu
biết về văn chương; đến khi bảy mươi tuổi rồi mà ông vẫn vừa mở mang đồn điền Fermey, vừa viết sách,
soạn kịch. Clémenceau, vị anh hùng cứu quốc của nước Pháp, lúc về già hưởng thú điền viên vẫn không hề
để ngòi bút khô mực, lưỡi cuốc ten rỉ.
Những bậc trên tuy già mà lòng còn trẻ, trong khi bao nhiêu người trẻ tuổi mà chí khí đã cằn cõi, an
nhiên ngồi nhìn năm tháng trôi qua rồi thở than mình sanh ra chẳng gặp thời, đổ thừa cho số kiếp không
may. Sao chúng ta không nghĩ việc gì người khác làm được thì ta cũng có thể làm được, người ta hơn
thua nhau chỉ ở chỗ có chí cùng không mà thôi. Để kết luận, tôi xin kể lại một câu chuyện khá thú vị
đại khái như sau:
“Mỗi ngày ba tôi – theo lời của một nhà văn kể - đem một tấm ván dầy ra bắt tôi dùng dao nhỏ rạch lên
đó một cái, chỉ một cái thôi. Tôi thật vô cùng ngạc nhiên, nhưng ba tôi không hề hé môi giải thích. Tôi cứ
https://thuviensach.vn

tiếp tục rạch mỗi bữa vào chỗ cũ như vậy, và cuối cùng, sau mấy trăm ngày, tấm ván đứt ra làm hai. Bấy
giờ, ba tôi mới vịn vai tôi mà bảo rằng:
- Con thấy không? Với sự bền chí cầm con dao bé nhỏ nầy cứa mỗi ngày một cái, con có thể làm cho
tấm ván dầy đứt ra làm hai. Bao nhiêu việc đời cũng chỉ như thế mà thôi: Người ta nếu biết quyết chí
mỗi ngày làm mãi công việc mà mình đeo đuổi thì ắt phải có ngày thành công. Đó là bài học luyện
chí mà ba nghĩ là một gia tài lớn lao nhứt ba truyền lại cho con vậy.”

https://thuviensach.vn

II
COI THƯỜNG THẤT BẠI
Trăng trên trời có khi tròn khi khuyết,
Người ở đời đâu khỏi lúc gian nan.
Đứng trượng phu tùy ngộ nhi an,
Tố hoạn nạn phải hành hồ hoạn nạn
Huỳnh Thúc Kháng
Ở hải cảng Arthur vào năm 1904, nếu quân Nga chống cự với quân Nhật thêm được năm phút nữa,
quân Nhựt hết đạn dược tất phải rút lui. Nhưng quân Nga bỏ cuộc sớm một chút nên đành bại trận. Đi đánh
giặc cũng như xông pha vào cuộc đời, thành công nhiều khi chỉ nhờ sự quyết tâm đeo đuổi ở mấy phút cuối
cùng. Nhiều người trong số chúng ta chỉ vì thất bại một hai lần, đâm ra chán ngán, hoài nghi khả năng của
mình, rồi buông xuôi công việc, không chịu tiếp tục theo con đường đã vạch sẵn.
Xưa nay biết bao người không thành công, chí không đạt được, là vì bỏ cuộc giữa đường, thất vọng
tràn trề khi gặp hết tai nọ đến nạn kia. Người có chí phải bền gan gánh vác việc đời, bắt chước theo câu
phương ngôn của người Nhật bản “Ngã xuống bẩy lần, lần thứ tám đứng dậy” mà hành động thì mới mong
thành đạt.
Khổng Tử đã từng nói: “Ví như đắp núi chưa thành vì thiếu một sọt đất, ta ngừng đi thì công trình dở
dang”. Mạnh Tử cũng giảng dạy: “Làm việc ví như đào giếng, đào tới chín bực mà chưa tới mạch nước, thì
kể như giếng cũng bỏ đi”.
Ngày xưa, Hán Bái công đánh với Hạng Vũ, trăm trận đều thua, vậy mà ông vẫn không hề thối chí, cho
đến khi thắng trận cuối cùng thì thành được đế nghiệp. Lưu Bị đời Tam quốc, lúc chưa gặp thời, lang thang
ở trọ hết nơi này sang nơi khác, không mảnh đất dung thân, thất bại bao phen, nhiều lần suýt vong mạng,
vậy mà vẫn bền gan chịu đựng cho đến ngày làm vua một cõi.
Désmosthène bảy tuổi đã mất cha, bị người giám hộ đoạt hết gia tài. Một hôm nghe trạng sư cải hùng
hồn ở tòa án ông cảm phục và có ý nghĩ mình sẽ trở thành một nhà hùng biện. Ông cố gắng học, sau trở
thành trạng sư thật. Nhưng những bài diễn văn đầu tiên của ông bị công chúng chê cười. Ông chán nản, đi
lang thang ngoài phố, gặp một cụ già khuyên ông nên chịu khó tập luyện đừng thối chí. Từ đó ông cương
quyết luyện giọng, mỗi ngày ông đều tập diễn thuyết một mình trong nhà hầm. Vì tiếng nói hơi ngọng, ông
phải để một hòn sỏi dưới lưỡi để nói cho rõ hơn, và vì phổi yếu giọng nói không được to, ông phải đi
ngoài biển tập nói thật to làm át cả tiếng sóng. Sau một thời gian khổ công luyện tập, ông vượt được mọi
trở ngại, trở nên người biện luận hùng hồn. Cho đến bây giờ, sau hơn hai ngàn năm, bao nhiêu nhà hùng
biện đều phải học lại những bài diễn văn danh tiếng của ông.
Tổ tiên người Việt chúng ta mở mang bờ cõi, chống phương Bắc, chiếm phương Nam, bao nhiêu lần
máu chảy vì thảm bại trước cường lực của quân Tàu, thế mà vẫn bền gan chiến đấu. Nhờ vậy chúng ta mới
có cái hương hỏa quý giá ngày nay. Nếu ông cha chúng ta bỏ cuộc giữa chừng đành tâm sống trong gông
cùm ngoại chủng khi đất nước bị xâm lăng, nhân dân bị đô hộ, thì chắc ngày nay dãy giang sơn gấm vóc
hình chữ S nầy sẽ không còn mang tên Việt Nam nữa.
Kha Luân Bố (Christophe Colomb) đi tìm Tân thế giới không phải nghĩ và làm việc được ngay đâu.
Trước khi đặt chơn đến vùng đất bao la đó, ông đã từng đổ lệ khóc vợ qua đời, chôn con chết yểu, gia tài
https://thuviensach.vn

hết sạch, phải đi ăn xin ngoài chợ, uống ba tấc lưỡi du thuyết bọn phú hào để cầu mong giúp đỡ thì bị bọn
giàu sang quyền quý cười vào mũi, đem ý kiến trình lên Chánh phủ Bồ Đào Nha thì bị Chánh phủ đuổi đi.
Đến lúc vua Tây Ban Nha giúp phương tiện cho đi tìm đất mới, sau sáu mươi ngày chưa thấy đất liền, đám
tùy tùng theo ông đều sợ chết giữa bể khơi muốn quay thuyền trở về, mấy mươi lần họ làm tình làm tội,
toan giết ông. Vậy mà ông vẫn nhất định theo hướng tây đi tới, không sợ thất bại mà quay mũi thuyền, và
cuối cùng ông đạt được sở nguyện.
Alfred Nobel, nhà hóa học danh tiếng nước Thụy Điển ở hậu bán thế kỷ 19 đã sáng lập năm giải
thưởng Nobel, từng thất bại, tiêu tan sự nghiệp biết bao phen vì đi tìm chế ra chất cốt mìn có thể dùng vào
việc phá núi. Có lần ông đã bị một chị đàn bà mắng thẳng vào mặt: “Ông là một tên sát nhân”. Vậy mà ông
vẫn can đảm thực hiện chí hướng, dù xưởng chế tạo bị nổ tan tành bao nhiêu lần, chính phủ ra luật cấm
dùng chất nổ của ông. Nếu sau năm bẩy lần thất bại, ông bỏ việc, sợ dư luận người đời, thì làm sao tên tuổi
còn lưu lại đến ngày nay?
Bernard Palissy, vừa là văn sĩ, bác học, vừa là nhà làm đồ gốm, mỹ thuật gia trứ danh của Pháp vào
khoảng thế kỷ 16, đã tìm ra chất men đặc biệt để canh tân kỹ nghệ làm đồ sứ. Khởi sự ông xây lò thí
nghiệm, sau vài năm gia tài khánh tận. Ông xây lò lại lần thứ hai, vẫn thất bại. Ông xây lò thêm lần thứ ba,
vẫn chưa có kết quả. Tiếp tục như vậy gần mười năm. Đến lần thứ tư, ông ngày đêm canh chừng ngọn lửa,
ăn cơm cũng chẳng rời xa. Lần hồi ông mất ăn mất ngủ, thân hình tiều tụy, mặt mày lem luốc, đầu tóc rối
bung, trải qua một tuần lễ, mười ngày mà vẫn chưa thành tựu. Mãi đến ngày thứ hai mươi, khi bắt đầu nhận
thấy dấu hiệu có kết quả, thì củi chụm đã hết. Ông bèn lập tức phá hàng rào, đập bàn ghế, lôi giá đựng
sách, giường ngủ, và cả cánh cửa nhà đem ra mà đốt tiếp, đến nỗi vợ con ông tưởng là ông phát điên phải
bỏ chạy kêu gào cùng hàng xóm. Bấy giờ ông mới thật sự đạt được công trình. Sau mười sáu năm dài đằng
đẵng rước bao nhiêu là thất bại, ông đã tìm ra được chất men chế tạo những món đồ sứ quý giá rạng rỡ hơn
trước nhiều. Ví phỏng mọi người đều sợ thất bại, không dám hy sinh công, của như ông thì chắc nền văn
minh nhơn loại sẽ giảm đi phần nào.
Làm người phải có chí, mà khi có chí thì phải biết cười trước thất bại. Xưa nay người Đông phương
vẫn “không đem thành bại luận anh hùng”. Người ta không thán phục trước những sự thành công quá dễ
dàng, người ta chỉ cúi đầu trước những bậc người bền gan can đảm chịu đựng hết thất bại này đến thất bại
khác để mưu đồ đại sự.
Khổng tử nói: “Người gặp hoạn nạn mà thất chí thì chẳng phải là kẻ trượng phu”. Người chí khí phải là
kẻ giỏi chịu mọi thử thách của trò đời dâu bể. Khi ra gánh vác việc lớn thiên hạ thì phải chấp nhận
mọi thất bại có thể xẩy ra, vì không ai có thể lường trước tất cả may rủi của việc mình làm.
Phàm làm việc nhỏ thì dễ gặp sự thất bại nhỏ, làm việc lớn thì dễ gặp sự thất bại lớn, chỉ có kẻ không
bắt tay vào việc gì hết thì mới không gặp thất bại mà thôi. Cho nên người chí khí một khi đã mưu việc lớn,
việc nhỏ thì không bao giờ ngã lòng trước những gian nan trở ngại đang chực chờ sẵn.
Không có sự thành công vẻ vang nào mua bằng sự dễ dàng trong chốc lát. Người ta lên được mặt
trăng như ngày nay, nào có phải do sự ngẫu nhiên tình cờ, chẳng qua là người ta đã tốn bao nhiêu công, của
để tìm tòi thí nghiệm và bao nhiêu lần đi không về rồi mới viếng được chốn xa xăm ấy.
Nhiều người trẻ tuổi ngày nay không hiểu lẽ thành bại của cuộc đời, mỗi khi gặp thất bại thì vội thối
chí ngã lòng, buồn rầu héo hắt như sắp lìa dương thế. Có người thi rớt vài ba phen thì xếp sách lại, thở vắn
than dài là “học tài thi phận”, có người chẳng may sạt nghiệp trong tay không có đồng tiền thì vội kêu ca là
mình xấu số lỡ sanh vào nơi bần bạch. Không mấy người chịu hiểu rằng sự rủi ro trong đời không giáng
xuống người này thì cũng giáng xuống người khác, giàu nay rồi nghèo mai, vinh đây rồi nhục đó, bậc trí giả
https://thuviensach.vn
phải giữ cho cái tâm lúc nào cũng thản nhiên trước nghịch cảnh. Nhưng không phải là thứ an nhiên ngồi

nhìn nước chảy mây bay, phó mặc thân thế cho dòng đời đưa đẩy. Thái độ an nhiên chỉ có ý nghĩa là sau
mỗi lần thất bại ta rút tỉa kinh nghiệm rồi lại tiếp tục vững bước tiến tới, quyết đi cho tới nơi tới chốn.
René Bazin trong Hàn lâm viện Pháp có khuyên mọi người:
“Đừng sợ thất bại. Lần thất bại thứ nhất cần phải có, vì nhờ đó mà ý chí ta thêm cứng cát. Lần thất bại
thứ hai có thể có ích. Bị bại thứ ba mà anh vẫn đứng vững, thì anh thiệt là một người…, anh như chùm nho
chín ở trên đá sỏi: Không có thứ nho nào ngọt hơn nữa.”
Phải rồi, hòn sỏi nào tròn trịa trơn láng mà chẳng phải chịu sự cọ xát từ tháng năm nầy sang tháng năm
khác; con người muốn đạt được sự cao quý của tâm hồn, học hỏi được kinh nghiệm sống, không thể chưa
từng va chạm tới trăm đau nghìn khổ. Xưa nay, anh hùng hào kiệt, chí sĩ văn gia, những bậc tài hoa dường
như đều trần ai như thế cả. Nếu mỗi lần gặp gian nguy, trở ngại mà lùi lại thì bao giờ mới đặt chân được
đến đài vinh quang, nơi mà lý tưởng tôn thờ?
Chúng ta sinh ra trên cõi trần nầy không phải vì sợ thất bại rồi suốt cuộc đời chỉ biết ăn, uống, ngủ rồi
chết, nhường chỗ lại cho những kẻ sinh ra kế tiếp cũng để ăn, uống, ngủ rồi chết như chúng ta. Chúng ta
phải “tới đây để làm một việc cao thượng hơn, vẻ vang hơn và xứng đáng hơn” như lời một nhà văn đã
nói. Mà một khi đã quyết định như thế thì “gặp cơn lửa đỏ màu càng thêm xuê”, lúc nào cũng nên sẵn sàng
nhận lãnh mọi khó khăn bất cứ từ đâu đưa đến, không bao giờ hé răng kêu ca, trách trời oán người như
những kẻ chí mọn tài hèn. Học thiên kinh vạn quyển, chiếm được bao nhiêu bằng cấp, mà không học được
chữ “nhẫn” phi thường đó, thì vẫn chưa đáng gọi là bậc trí giả. Cho nên Alcée bảo “kẻ bị sự khốn khó
đánh bại không đáng là người nữa“, nghĩ cũng có lý.

https://thuviensach.vn

III
NOI GƯƠNG NGƯỜI HIẾU HỌC
Tương lai là của những người đêm đêm cặm cụi dưới ánh đèn.
Emile Zola.
Người có chí, dù muốn theo đuổi việc gì, cũng phải bắt đầu từ việc học. Nuôi chí mà không học thì
chẳng khác nào, muốn có gạo ăn mà không chịu trồng lúa. Người có học sẽ dễ thành công, vì bất cứ lúc nào
cần làm việc gì mà trước đây mình chưa làm bao giờ, mình sẽ tự học được mau lẹ, dễ thông hiểu hơn
người vô học. Cái ích lợi thiết thực của học vấn trước hết là như vậy, chứ không phải trường học chỉ cốt
dạy cho người ta mớ sinh ngữ, toán, sử địa, để ta tự hào là hiểu biết hơn kẻ dốt về mấy vấn đề đó. Ngoài
ra học vấn còn có thể nâng cao tâm hồn người ta nữa. Bởi vậy người lập chí phải luôn luôn suốt đời lấy
sự học làm đầu, bất kỳ cơ hội nào có thể học được thì phải học, không nên dựa vào lý do nào dù lớn dù
nhỏ để từ chối việc mở mang trí tuệ.
Cổ kim những kẻ làm nên đại sự, lưu danh muôn đời, hầu hết là những người biết trọng sự học. Vị vạn
thế sư biểu Khổng tử đã thú nhận: “Ta thường suốt ngày không ăn, đêm không ngủ để suy nghĩ, vô ích,
không bằng học”. Martin Nadaud bảo rằng: “Người nào dù trẻ dù già, mà cương quyết đòi xé cái khăn bịt
mắt mình đi, người đó quả là có một năng lực lớn lao phi thường”. Vậy chúng ta sao không biết noi gương
người hiếu học mà tự đào luyện cho mình một số vốn kiến thức cần thiết cho công việc xây dựng tương lai.
Đông Tây kim cổ không thiếu chi người say mê cầu học, nhưng ở đây chúng ta chỉ nhắc lại những tấm
gương đặc biệt còn lưu trong sử sách để làm một thứ kích thích tố thúc đẩy chúng ta trên con đường cầu
tiến:
Ôn Thư, người đời Hán, nhà nghèo, ham học mà không có sách, phải đi chăn dê, lấy lá bồ đóng thành
quyển sách, rồi mượn bộ kinh Thượng thư của người ta chép vào mà học. Sau ra làm quan, nổi danh một
thời.
Tư mã Quan, hiệu Ôn Công, đỗ Tiến sĩ đời nhà Tống, rất ham học, khi ngủ thường gối đầu lên một cái
gối bằng cây đẽo tròn, gối lăn làm cho tỉnh giấc, trở dậy đọc sách tiếp lại. Ông nổi tiếng là nhà chép sử
biên niên vào bậc nhất Trung quốc.
Dương Công Hoành, người đời Hán, nhà nghèo, đi giữ heo mướn cho người ta, tuổi đã năm mươi mà
còn ham học, không sách đọc phải chẻ tre làm thẻ chép hết bộ kinh Xuân thu. Sau được hiển danh.
Tô Luân, hiệu Lão Tuyền, tự Minh Doãn, người My Châu đời Tống, thuở nhỏ chưa hề được đi học, tới
hai mươi bẩy tuổi mới phẫn chí giận vì nỗi dốt nát, bèn quyết tâm học. Sau đỗ Tiến sĩ, sanh hai con là Tô
Triệt và Tô Thức đều giỏi văn chương, đậu Tiến sĩ cả. Đời bấy giờ, ba cha con nức danh trong làng văn,
được mọi người kính phục thường gọi là Tam Tô.
Tôn Khang, người đời Tấn, nhà nghèo, không có tiền mua dầu thắp đèn học, trong mùa đông thường soi
ánh tuyết mà đọc sách.
Giang Bí đời Nam Tề, Lục Điền đời Tống, nhà nghèo mà ham học, ban đêm không đèn, thường soi ánh
trăng mà đọc sách.
Xa Doãn, người đời Tấn, đêm đọc sách không có tiền mua dầu thắp đèn, phải bắt nhiều đom đóm đựng
trong chiếc túi lụa đặng soi chữ mà học.
Tổ Huỳnh, tự Nguơn Truân, người đất Phạm Dương, đời Bắc triều, thuở nhỏ ham https://thuviensach.vn
học, đi chẳng rời

sách, ngồi không ngớt học, đêm ngày học hoài không nghỉ, người lân cận đều gọi là thơ sĩ. Cha mẹ ông sợ
ông học quá sanh bịnh, cấm không cho học đêm nữa. Ông bèn lén hốt tro chứa trong tay áo, vùi lửa than
vào trong đó, đem vô phòng riêng, chờ khi người nhà ngủ hết mới thổi lửa đốt đèn lên học. Năm mười hai
tuổi, ông thi đỗ Tiến sĩ, làm quan tới chức Tế Tửu Lễ bộ Thị lang.
Châu Mãi Thần, người đời Hán Võ đế, nhà nghèo, phải vào rừng đốn củi đổi gạo ăn, hằng ngày đem
theo sách vô rừng mà đọc, khi gánh củi về thì treo sách lên bó củi, vừa đi vừa đọc. Sau làm quan tới chức
Thái Thú quận Cối Kê.
Tôn Kỉnh, tự Vạn Bửu, người đất Tín Đô nước Sở, ham học, đêm khuya sợ ngủ gục, lấy dây cột tóc
treo lên rường nhà, phòng khi mỏi mê ngủ gục, thì dây sẽ kéo tóc giựt đau, thức mà học lại.
Tô Tần, tự Quý Tử, người đất Lạc Dương đời Chiến quốc, có tài du thuyết, đọc sách binh pháp của
Khương Thái công, đêm khuya canh vắng mắt mỏi buồn ngủ, bèn lấy dùi đâm vào bắp vế cho đau mà tỉnh
giấc học tiếp. Sau mang tướng ấn sáu nước, bày kế “hiệp tung” để chống bạo Tần, danh tiếng lẫy lừng.
Lý Mật đời Tùy, đi chăn trâu mướn cho người mà vẫn ham học, hằng ngày đem theo bộ sách Hán thư ra
ngoài đồng, ngồi trên mình trâu mà đọc, quyển nào dư thì treo ở hai bên sừng trâu. Sau ra làm quan, một
đời vinh hiển.
Đó là những gương hiếu học được chép trong sách Tàu mà ông bà chúng ta ngày trước thường nhắc lại
để khuyên con cháu. Xưa nay Đông cũng như Tây đều có những gương hiếu học đáng lưu truyền chẳng hạn
như:
Elihu Burriti, người Hoa Kỳ, hồi nhỏ xuất thân là thợ rèn, tình cờ theo được hai khóa học, rồi tiếp tục
tự học mà sau trở thành nhà ngữ học danh tiếng, có thể đọc được ba mươi hai thứ tiếng.
Paul Doumer, nhà nghèo, mười bốn tuổi đã phải thôi học, tự học lấy, rồi sau trở thành Tổng Thống
nước Pháp.
Cô Suzanne Lavaud, sanh ra vừa điếc vừa câm, ở nhà học với cha mẹ bằng cách nhìn cái miệng cử
động mà đoán ra. Sau cô đỗ Tiến sĩ Văn khoa ở trường Đại học Paris, được công chúng hoan nghinh nhiệt
liệt.
J. J. Rousseau, từ lúc 12 tuổi đã phải lang thang đi tìm miếng ăn, từng ngủ ở đầu đường xó chợ, không
được ai dạy dỗ, chỉ một mình tự học. Về sau trở thành một văn hào, một triết gia, tư tưởng ảnh hưởng khắp
thế giới, làm vẻ vang cho lịch sử văn học Pháp.
Carver, dân da đen, sinh ra trong túp lều tồi tàn của người nô lệ, mới sáu tháng đã bị cướp bắt đem đi,
không biết cha mẹ là ai, mắc bịnh ho gà suýt vong mạng, từng đi ở mướn, có khi phải ngủ ở chuồng ngựa,
vậy mà vẫn quyết tâm theo đuổi việc học, cuối cùng ông trở thành một giáo sư đại học, một họa sĩ tài ba,
một nhà bác học có công lớn trong việc phục hưng nông nghiệp ở miền Nam Hiệp Chủng quốc.
Rintaro Katsou, người được coi là thủy tổ của hải quân Nhựt, không tiền đi học, phải giả vờ đến mua
sách ở các tiệm sách để có dịp học, kiên nhẫn ngồi chép tay cả bộ tự điển tiếng Hòa lan và các sách về
quân sự.
Stephenson, người sáng chế ra máy hơi nước, thuở nhỏ cha mẹ nghèo, không đủ tiền cho ông đến
trường học. Mỗi ngày ông phải làm việc mười hai giờ trong xưởng máy, tối đến mới có thời giờ học đọc
và học viết. Mãi đến năm mười chín tuổi, ông chỉ mới viết nổi cái tên thôi. Nhưng ông vẫn quyết chí học,
ông học cả trong lúc ăn cơm, ông dùng phấn làm toán trên những chiếc xe màu đen. Nhờ vậy mà ông thành
danh.
https://thuviensach.vn

Shastri một tuổi đã mồ côi, nhà nghèo mà vẫn chịu khó học. Từ nhà ông đến trường phải đi ngang một
con sông, ông không có đủ tiền đi đò, mỗi lần đi học ông phải cởi quần áo ra lội qua sông để đến trường
nghe thầy giáo giảng bài. Về sau ông theo thánh Cam Địa làm cách mạng và đến năm 1964 thì ngồi ghế Thủ
tướng Ấn Độ, nổi tiếng là người có ý chí sắt đá, lòng kiên nhẫn vô bờ bến.
Garfield thuở nhỏ là một thanh niên nghèo túng, ông có ý định xuất dương nên xin vào làm thợ cho một
chủ trại để kiếm tiền làm lộ phí. Chủ trại thấy ông còn nhỏ, e ông chưa đủ sức làm việc nặng nhọc, bèn từ
chối. Ông cương quyết nói:
- Thưa ông, nhưng nếu người trẻ tuổi có thể gánh vác nổi công việc của người lớn thì ông bảo sao?
Nghe câu đáp đặc biệt kỳ lạ đó, chủ trại mới thử nhận lời. Rồi quả nhiên ông siêng năng làm việc, vượt
hơn cả những người khỏe mạnh trong trại. Ban ngày làm việc cực khổ, tối đến khi mọi người an giấc, ông
đến xin chủ một cây nến. Chủ trại ngạc nhiên hỏi:
- Anh xin nến để làm gì?
Ông đáp:
- Thưa ông, tôi phải học một chút, vì ban ngày tôi không có thời giờ để học.
Nhờ chăm học như vậy mà về sau Garfield trở nên một vị Tổng Thống Hoa Kỳ !
Riêng ở nước ta, xưa nay cũng không thiếu chi người hiếu học. Gương những sinh viên Việt Nam vì
nghèo phải chịu khó sống cơ cực, đi làm bồi bàn, giữ trẻ, lau nhà, rửa chén, ở các thành phố bên Pháp, để
có phương tiện theo đuổi việc học, đã từng được báo chí đề cập đến. Chúng ta lại từng nghe những chuyện
như có người nghèo quá phải đi làm mướn trong vườn nhà người ta mà còn dán bài học lên gốc cây, tay
nhổ cỏ mà mắt đọc bài; có người đêm tối không có đèn học, vào chùa xin nhang đem về mỗi tối đốt từng
cây đưa gần lên mặt chữ mà dò đọc. Ngoài ra còn biết bao nhiêu nhân vật tên tuổi đã đi vào lịch sử mà hầu
như không mấy người không biết đến:
Đào Duy Từ, thuở nhỏ đi chăn trâu còn lén núp nghe bài giảng của cụ đồ. Học lóm mà sau cũng nên
danh, giúp Chúa Nguyễn trong công cuộc xây dựng giữ gìn miền Nam.
Nhà cách mạng Huỳnh Thúc Kháng, đỗ Tiến sĩ Hán văn, chưa từng học chữ Pháp, vậy mà lúc ngồi tù
ba mươi năm ở Côn đảo đã kiên nhẫn học thuộc hết bộ tự điển Larousse của Pháp.
Ứng Hòe Nguyễn Văn Tố, chỉ theo học đến bực Trung học thời Pháp thuộc, rồi nhờ ngày đêm tự học
mà trở thành thông kim quán cổ, có một sở học vô cùng uẩn súc. Ông học thuộc lòng hết cuốn sách văn
phạm của Larrive Fleury và đôi khi còn dám cầm bút sửa cả câu văn của chính người Pháp viết.
Phan Khôi, chỉ có Tú tài Hán học, nổi tiếng là một nhà văn nghị luận đanh thép đặc sắc lúc nào cũng
ham học, cả những khi chạy giặc tản cư về quê, ở trong gian nhà trống bốn bề quạnh hiu, tay vẫn không rời
quyển sách. T...